Trzy rzeczy, które musisz umieć odczytać przy zbrojeniu: ile waży pręt (żeby zamówić i rozliczyć), jaka otulina (żeby zbrojenie nie zaczęło korodować) i jak długi zakład (żeby połączenie przeniosło siłę). Pierwszą policzysz sam z tabeli, dwie pozostałe podaje projekt — poniżej wyjaśniamy, od czego zależą.
Tabela prętów zbrojeniowych
| Średnica | Waga (kg/mb) | Pole przekroju (mm²) | Metrów w tonie |
|---|---|---|---|
| ⌀ 6 | 0,222 | 28,3 | 4505 |
| ⌀ 8 | 0,395 | 50,3 | 2532 |
| ⌀ 10 | 0,617 | 78,5 | 1621 |
| ⌀ 12 | 0,888 | 113,1 | 1126 |
| ⌀ 14 | 1,208 | 153,9 | 828 |
| ⌀ 16 | 1,578 | 201,1 | 634 |
| ⌀ 18 | 1,998 | 254,5 | 500 |
| ⌀ 20 | 2,466 | 314,2 | 406 |
| ⌀ 25 | 3,853 | 490,9 | 260 |
| ⌀ 28 | 4,834 | 615,8 | 207 |
| ⌀ 32 | 6,313 | 804,2 | 158 |
Masy to wyliczenie z pola przekroju i gęstości stali 7850 kg/m³ — tak samo liczy je producent. Tabela EPSTAL podaje je zaokrąglone do setnych: ⌀ 8 – 0,40, ⌀ 12 – 0,89, ⌀ 16 – 1,58, ⌀ 32 – 6,31 kg/m. Rzeczywista masa pręta może się nieznacznie różnić w granicach tolerancji normowej.
Wzór, jeśli nie masz tabeli
masa [kg/mb] ≈ 0,00617 × d² (d w mm)
Dla ⌀ 12: 0,00617 × 144 = 0,888 kg/mb. Wzór to π/4 × d² × 7850 kg/m³ po przeliczeniu jednostek, więc działa dla każdej średnicy.
Całkowitą masę zamówienia policzysz w kalkulatorze stali zbrojeniowej. Średnice prętów głównych i strzemion bierz z projektu konstrukcji.
Gatunki stali
Liczba 500 w nazwie to charakterystyczna granica plastyczności w MPa. Gatunki różnią się ciągliwością, czyli zdolnością do odkształcenia przed zerwaniem. Eurokod 2 (PN-EN 1992-1-1) dzieli stal na trzy klasy ciągliwości:
| Klasa ciągliwości | k = (ft/fy)k | εuk (wydłużenie przy maks. sile) | Przykład gatunku |
|---|---|---|---|
| A (mała) | ≥ 1,05 | ≥ 2,5% | B500A |
| B (średnia) | ≥ 1,08 | ≥ 5,0% | B500B |
| C (wysoka) | 1,15–1,35 | ≥ 7,5% | B500SP (PN-H-93220:2018) |
B500SP (S — spajalna, P — o podwyższonej ciągliwości) ma według danych EPSTAL Re = 500–625 MPa, Rm/Re = 1,15–1,35 i Agt ≥ 8%. EPSTAL to znak jakości tej stali. Załącznik krajowy do PN-EN 1992-1-1 wymaga stali klasy C m.in. na:
- zbrojenie chroniące przed skutkami wyjątkowych oddziaływań i katastrofą postępującą,
- zbrojenie nośne konstrukcji na terenach górniczych,
- zbrojenie nośne konstrukcji obciążonych dynamicznie.
Dawne oznaczenia (np. 34GS, RB500W) pochodzą z wycofanej normy PN-B-03264:2002 i spotyka się je w starszych projektach. Stal o niższej ciągliwości daje mniej „ostrzeżenia” przed zniszczeniem. Dlatego zamiana gatunku z projektu (np. B500SP na B500A „bo średnica ta sama”) to zmiana konstrukcyjna — tylko za zgodą projektanta.
Otulina — ile betonu nad prętem
Otulina to warstwa betonu chroniąca stal przed wilgocią i korozją. Projektant liczy ją według PN-EN 1992-1-1. Otulina nominalna to otulina minimalna (z klasy ekspozycji i średnicy pręta) plus odchyłka wykonawcza. Dwie zasady wprost z Eurokodu 2 (pkt 4.4.1.3) dotyczą fundamentów:
| Sytuacja | Otulina nominalna co najmniej |
|---|---|
| Beton układany na przygotowanym podłożu, np. na chudziaku | 40 mm |
| Beton układany bezpośrednio na gruncie | 75 mm |
Pozostałe wartości zależą od klasy ekspozycji elementu (wnętrze suche, wilgoć, mróz, sole), więc nie da się ich podać jedną liczbą. Orientacyjnie w projektach domów strop wewnątrz budynku ma otulinę rzędu 20–30 mm. Elementy zewnętrzne i narażone na mróz — balkon, taras, słup na zewnątrz — mają 40 mm i więcej. Wiążąca jest otulina wpisana w projekcie.
Otulinę zapewnia się dystansami (podkładkami), a nie „na oko”. Pręt położony bezpośrednio na chudziaku i podniesiony kawałkiem cegły nie ma otuliny od spodu. Dystanse rozstawia się tak gęsto, żeby pręty nie uginały się pod ciężarem ekipy i betonu.
Łączenie prętów — długość zakładu
Pręty łączy się na zakład (obok siebie, przewiązane drutem), a siła przenosi się przez beton między nimi. Długość zakładu wylicza projektant według PN-EN 1992-1-1. Zależy ona od:
- średnicy pręta i stopnia jego wykorzystania (naprężenia w stali),
- klasy betonu — w słabszym betonie przyczepność jest mniejsza, więc zakład dłuższy,
- warunków przyczepności — pręty górne w wysokich elementach mają gorsze warunki niż dolne,
- udziału prętów łączonych w jednym przekroju — im więcej zakładów w jednym miejscu, tym dłuższe.
Dlatego jedna „uniwersalna” liczba średnic z budowy może być za krótka. Weź długość zakładu z projektu albo poproś o nią konstruktora.
Zasady, o których zapominają ekipy:
- Nie łącz wszystkich prętów w tym samym miejscu — zakłady przesuwa się względem siebie.
- Zakłady umieszcza się tam, gdzie wskazuje projekt (strefy mniej wytężone), a nie tam, gdzie akurat skończył się pręt.
- Pręty w zakładzie muszą się stykać lub leżeć bardzo blisko — rozsunięte na kilkanaście centymetrów nie tworzą połączenia.
Strzemiona i rozstawy
Średnicę i rozstaw strzemion w ławie, wieńcu, słupie czy nadprożu określa projekt — z obliczeń i zasad konstrukcyjnych Eurokodu 2. Strzemiona zagęszcza się w miejscach dużych sił poprzecznych: przy podporach belek i w węzłach słupów. Nie zmieniaj rozstawu „bo zabrakło strzemion”.
Między prętami trzeba zostawić prześwit, żeby kruszywo przeszło i beton otoczył stal. Eurokod 2 wymaga, by był nie mniejszy niż średnica pręta, niż ziarno kruszywa plus 5 mm i niż 20 mm.
Częste pytania
Ile waży pręt zbrojeniowy fi 12?
0,888 kg na metr bieżący (EPSTAL podaje w zaokrągleniu 0,89 kg/m). Pręt 12-metrowy waży więc około 10,7 kg, a w tonie mieści się około 1126 metrów.
Jak obliczyć wagę zbrojenia bez tabeli?
Wzorem 0,00617 × d² (średnica w mm), co daje kilogramy na metr bieżący. Dla ⌀ 16: 0,00617 × 256 = 1,58 kg/mb. Wzór wynika z gęstości stali 7850 kg/m³.
Jaka otulina zbrojenia w ławie fundamentowej?
Według Eurokodu 2 przy betonowaniu na przygotowanym podłożu (np. chudziaku) otulina nominalna to co najmniej 40 mm. Bezpośrednio na gruncie — co najmniej 75 mm. Dokładną wartość, uwzględniającą klasę ekspozycji, podaje projekt. Zapewniają ją dystanse, nie improwizacja z cegieł.
Jaka długość zakładu prętów?
Taka, jaką wyliczył projektant według PN-EN 1992-1-1. Zależy od średnicy, klasy betonu, warunków przyczepności i liczby prętów łączonych w jednym przekroju. Zakłady rozmieszcza się z przesunięciem — nie wszystkie w jednym miejscu.
Czym różni się B500SP od B500A?
Granica plastyczności jest ta sama (500 MPa), różni je ciągliwość. B500SP to klasa C (wysoka, Agt ≥ 8% wg EPSTAL), B500A — klasa A (mała). Załącznik krajowy do Eurokodu 2 wymaga klasy C m.in. na terenach górniczych i przy obciążeniach dynamicznych. Zamiana gatunku z projektu to zmiana konstrukcyjna.
Czy zbrojenie może dotykać chudziaka?
Nie. Pręt leżący na podłożu nie ma otuliny od spodu i zacznie korodować. Do tego służą dystanse — przy betonowaniu na chudziaku otulina od spodu to co najmniej 40 mm.
Podsumowanie
Waga: 0,00617 × d² kg/mb — ⌀ 12 to 0,888 kg/mb, ⌀ 16 to 1,578 kg/mb. Otulina w fundamencie: min. 40 mm na chudziaku, 75 mm wprost na gruncie (Eurokod 2), pozostałe — z projektu wg klasy ekspozycji. Zakład i rozstaw strzemion wylicza projektant. Stal klasy C (B500SP) jest wymagana m.in. na terenach górniczych i przy obciążeniach dynamicznych. Gatunku z projektu nie zmienia się samowolnie.
Zobacz też: klasy betonu – tabela, chudziak pod ławy, najczęstsze błędy przy fundamentach, głębokość przemarzania gruntu oraz kalkulator stali zbrojeniowej i kalkulator zbrojenia.
Źródła
- EPSTAL — właściwości stali B500SP — Re, Rm/Re, Agt, tabela średnic, pól przekroju i mas nominalnych (liczonych z 7850 kg/m³).
- EPSTAL — ciągliwość w normalizacji — klasy ciągliwości A/B/C wg PN-EN 1992-1-1, wymagania klasy C w załączniku krajowym, dawne gatunki wg PN-B-03264:2002.
- PN-EN 1992-1-1 (Eurokod 2): pkt 4.4.1 — otulina (w tym 4.4.1.3: 40 mm na przygotowanym podłożu, 75 mm na gruncie), pkt 8.2 — odstępy między prętami, pkt 8.7 — zakłady. Norma płatna (PKN); wartości z niej cytujemy w zakresie podanym wyżej.
- Wyliczenia własne: masa pręta = π/4 × d² × 7850 kg/m³, metry w tonie = 1000 / masa 1 m.
Średnice, otuliny, zakłady i rozstawy — zawsze według projektu konstrukcji.